Η μεγάλη μετάβαση: η αποανάπτυξη σαν πέρασμα σε ένα άλλο πολιτισμικό μοντέλο

 

Βενετία, 19-23 Σεπτεμβρίου 2012

30 Διεθνές Συνέδριο Αποανάπτυξης για την οικολογική βιωσιμότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη

Η οπτική της αποανάπτυξης δεν αποτελεί μόνο μια πρόσκληση εγκατάλειψης της μονομανίας για ανάπτυξη και του φαντασιακού της απεριόριστης «προόδου», αλλά και ένα σημαντικό ερέθισμα για μια περαιτέρω, συνολική, προσπάθεια αναμέτρησης με την ιστορική φάση της μεγάλης ασυνέχειας που έχει ο πολιτισμός μπροστά του. Προβληματικές όπως η οικολογική και η κλιματική κρίση, η λεηλασία των πόρων, η ενεργειακή κρίση, οι αγώνες για μια περιβαλλοντική και κοινωνική δικαιοσύνη, συναρτήσει της διαρκώς ευρύτερης εξάρτησης από τις τεχνολογίες και της βαθιάς κρίσης των κοινωνικών δεσμών, υπενθυμίζουν την ευρύτητα της πρόκλησης που μας αναμένει.

Μοναδική οπτική που διαφαίνεται ικανή να προσφέρει τα κατάλληλα εργαλεία αντιμετώπισης της πρόκλησης είναι εκείνη της ανάδειξης μιας διαδρομής μεταλλαγής και αναδιάρθρωσης της υλικής και πολιτισμικής βάσης των επιλεγόμενων «αναπτυγμένων» κοινωνιών. Διαδρομή η οποία συνεπάγεται τον σημειολογικό επανορισμό της ίδιας της ιδέας της ευημερίας, την αναδόμηση των σχέσεων βορρά-νότου από την σκοπιά της αλληλεξάρτησης και της κοινωνικής δικαιοσύνης και τον επαναπροσδιορισμό ενός συμβολαίου διαγενεαλογικής αλληλεγγύης. Με λίγα λόγια επείγει ο καθορισμός μιας διαδικασίας διαδρομής μεταστροφής, ικανής να ανοίξει την ατζέντα σε θέματα και προβληματικές φαινομενικά διαφορετικές αλλά στην ουσία βαθιά συσχετιζόμενες - εργασία, εισόδημα, κατανάλωση, απορρίμματα, ενέργεια, τεχνολογία, κινητικότητα, παιδεία, τοπικότητα κ.λ.π.

Το «κράτος-Οβελίξ» κάνει δίαιτα…

του Νίκου Σαραντάκη

Ένας από τους λόγους νομίζω που ο Οβελίξ μας είναι ένας τόσο αξιαγάπητος παιδικός ήρωας, είναι και η σχεδόν αποενοχοποιημένη φιλήδονη σχέση του με το φαγητό, το αισθητικό αποτέλεσμα της οποίας υποστηρίζει με παρρησία. Θα λέγαμε μάλιστα ότι με μία ευρηματική «ψυχολογική αναπλαισίωση», το πλαδαρό περίβλημα του σαρκίου αίφνης μετασχηματίζεται σε «χαμηλό στήθος». Έτσι λοιπόν ξαναβλέπουμε την ανεπαίσθητη καμπύλη στο αρμονικό - καθότι ολλοστρόγγυλο - κορμί του γραφικού Γαλάτη, μέσα από τα μάτια του ίδιου, ως μία συμπαθητική μοναδικότητα. Όμως η συμπαθητική αυτή μοναδικότητα δεν είναι τόσο στο συγκεκριμένο κορμί, όσο στον τρόπο που ο περήφανος κάτοχος της μας προσκαλεί να τη δούμε.

Γιατί να πιστέψουμε στην κοινωνική οικονομία;

 

του Νίκου Σαραντάκη

Το ερώτημα «γιατί να πιστέψουμε στην κοινωνική οικονομία» είναι εύλογο. Όπως εύλογη είναι και η καχυποψία με την οποία μεγάλη μερίδα της κοινωνίας αντιμετωπίζει όλο το φάσμα των οργανώσεων που θεωρητικά εντάσσονται σε αυτήν την κατηγορία, όπως Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, Συνεταιρισμοί, «Κοινωφελή και Φιλανθρωπικά Σωματεία» κλπ. Ο λόγος της καχυποψίας δεν είναι άλλος από τον τρόπο που διαχειρίστηκε το ελληνικό κράτος (αλλά δυστυχώς και συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες) το δημόσιο και κοινοτικό χρήμα, που κατά καιρούς προοριζόταν για την «Κοινωνία των Πολιτών» για τους Αγροτικούς και άλλους Συνεταιρισμούς, για τις διάφορες νεφελώδεις Μ.Κ.Ο. (που συχνά συντηρούνταν από «Ειδικούς Λογαριασμούς» του Κράτους), φτάνοντας στις μέρες μας στο «Πρόγραμμα Κοινωφελούς Εργασίας», που δυστυχώς φαίνεται να εξελίσσεται σε μία ακόμα χαμένη ευκαιρία. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, οι δημόσιοι πόροι κατά κανόνα κατασπαταλήθηκαν είτε (στην καλύτερη περίπτωση) σε μία κακώς εννοούμενη επιδοματική πολιτική, είτε (στη χειρότερη περίπτωση) σε ύποπτες συναλλαγές με την εκάστοτε κυβερνητική εξουσία. Δίκαια λοιπόν αναρωτιούνται πολλοί γιατί να συνεχίζει το κράτος να «ρίχνει λεφτά» σε μία ακόμα «μαύρη τρύπα», δίπλα στην μεγάλη τρύπα των ελλειμμάτων του δημοσίου. Και μαύρη τρύπα δεν σημαίνει τίποτα άλλο από χρήματα που χάνονται στις τσέπες κάποιων, χωρίς να ανταποδίδουν τίποτα απολύτως στην κοινωνία. 

Η οικολογική οδός της οικονομίας

του Γιώργου Δημητρίου

Η βαριά οικονομική κρίση που άνοιξε το 2008 έκανε πλέον συνείδηση ότι η ιδέα της οικονομίας δεν μπορεί να είναι αυτή που ήταν έως σήμερα. «Δημιουργήσαμε μία κοινωνία γνήσια υλικής διάστασης και μηδενικής αίσθησης ηθικού χρέους», γράφει ο Γιόζεφ Στίγκλιτς, βραβείο Νόμπελ Οικονομίας. «Δημιουργήσαμε μια κοινωνία ταχύτατης αλλά μη βιώσιμης ανάπτυξης τόσο από κοινωνικής όσο και περιβαλλοντικής σκοπιάς. Μία κοινωνία που αδυνατεί να δράσει συλλογικά για την αντιμετώπιση των κοινών προβλημάτων, καθόσον ο κυνικός ατομισμός και ο φονταμενταλισμός της αγοράς διάβρωσαν κάθε έννοια συλλογικότητας μέσω της άγριας εκμετάλλευσης εύτρωτων κοινωνικών ομάδων και της δημιουργίας ολοένα μεγαλύτερων κοινωνικών διαφορών… Η οικονομία μεταλλάχθηκε, πολύ περισσότερο από ότι νομίζουν οι οικονομολόγοι, από θετική επιστήμη σε σημαία του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Για να αναδομήσουμε την οικονομία θα πρέπει να αναδομήσουμε πρώτα την οικονομική επιστήμη…»

Μανιφέστο για μια ανθρώπινη οικονομία

 

των Νικόλας Γκεοργκέσκου-Ρόγκεν, Κέννεθ Μπόουλντιγκ, Χέρμαν Ντέιλυ, Νίαχ, Νέα Υόρκη, 1973

Σε αυτή την στιγμή της εξελικτικής του ιστορίας, ο πλανήτης Γη πλησιάζει σε μια κρίση από την υπέρβαση της οποίας εξαρτάται η ίδια η επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Μια κρίση εμβέλειας που γίνεται καλύτερα κατανοητή εστιάζοντας την συνεχή πληθυσμιακή αύξηση, την ανεξέλεγκτη βιομηχανική ανάπτυξη και την διαρκή περιβαλλοντική υποβάθμιση, με αναπόφευκτα επακόλουθα τον κίνδυνο λιμών, πολέμων και της βιολογικής κατάρρευσης.

Η εξελικτική τάση του πλανήτη δεν εξαρτάται μόνο από τους «αδυσώπητους» νόμους της φύσης αλλά και από την αυθαίρετη δράση του ανθρώπινου είδους στην ίδια την φύση. Το ανθρώπινο είδος διαμόρφωσε και διαμορφώνει την τύχη του μέσω εκούσιων αποφάσεων των οποίων είναι ο αποκλειστικός υπεύθυνος. Σε αυτή όμως την ιστορική καμπή οφείλει να εκκινήσει την επεξεργασία μιας νέας οπτικής του κόσμου.

Το ζήτημα της Πολιτικής Οικολογίας στην Ιταλία και στην Ευρώπη - 2

 

του Μάρκο Μποάτο, ιστορικού στελέχους και πρώην γερουσιαστή των Ιταλών Πράσινων

Η οικολογική μεταστροφή του Αλεξάντερ Λάνγκερ

Αναφορικά με την ακανθώδη διαδρομή της πολιτικής οικολογίας στην Ιταλία, παραμένει ακόμη ιδιαίτερα επίκαιρη η επίκληση της σκέψης και του πολιτικού και πολιτισμικού αγώνα του Αλεξάντερ Λάνγκερ παρά το γεγονός ότι έχουν παρέλθει περισσότερα από 15 χρόνια από τον θάνατο του - προσωπική επιλογή, στις 3 Ιουλίου 1995. Η οικολογική μεταστροφή - έτσι όπως την ανέδειξε ο Λάνγκερ, ο οποίος δεν ήταν θεωρητικός αλλά πολιτικός ακτιβιστής που «δούλευε» πάντα με βάση την ανάλυση της πραγματικότητας - στηρίζεται σε μια βαθιά αλλαγή, ή μεταλλαγή, της κοινωνίας και των ατόμων. Μια μεταστροφή που αφορά την κουλτούρα, το στυλ ζωής και τα μοντέλα κοινωνικής συμπεριφοράς από μία γνήσια δημοκρατική οπτική και όχι από την οπτική της υποχρεωτικής επιβολής από μια φανταστική, δεσποτική, οικολογική κυβέρνηση που επιβάλει όρια και μοντέλα. Μια μεταστροφή η οποία προτείνει και υλοποιεί την καθημερινότητα σαν προοπτική βαθιάς κοινωνικής και πολιτισμικής αλλαγής σε βάθος χρόνου. Η σκέψη του παραμένει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ, ακόμη και από τότε που την πρωτοκατέθεσε πριν από 15 περίπου χρόνια (τα κυριότερα κείμενα του είναι συγκεντρωμένα στο «Ο ελαφρός ταξιδιώτης»).

Το ζήτημα της Πολιτικής Οικολογίας στην Ιταλία και στην Ευρώπη - 1

 

του Μάρκο Μποάτο, ιστορικού στελέχους και πρώην γερουσιαστή των Ιταλών Πράσινων

Περισσότερο από δραματικά θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν τα μηνύματα των τελευταίων ετών, τόσο στο πεδίο της οικονομίας όσο και σε εκείνο της πολιτικής και της κοινωνίας. Ακόμα και εκεί που τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα ήταν παραδοσιακά ισχυρά, όπως στην Σουηδία, στην Γερμανία ή και στην Γαλλία, η κρίση της σοσιαλδημοκρατίας διαφαίνεται πλέον σαν μη αναστρέψιμη.

Διανύουμε μια ιστορική περίοδο μεγάλων δυσκολιών αλλά και μεγάλων αλλαγών τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο. Το πλαίσιο στο οποίο σκοπεύω να τοποθετήσω τις σκέψεις μου γύρω από την πολιτική οικολογία είναι εκείνο της μετάβασης από μια πλειοψηφία ευρωπαϊκών χωρών με κυβερνήσεις αριστεράς ή κεντροαριστεράς - σοσιαλιστές, σοσιαλδημοκράτες, εργατικοί - σε μια συντριπτική πλειοψηφία που έχει σήμερα κυβερνήσεις που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν δεξιές ή κεντροδεξιές - συντηρητικοί, φιλελεύθεροι, εθνικιστικές κ.ο.κ. Η Σουηδία που αποτελούσε κάποτε υπόδειγμα ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας κυβερνάται σήμερα από την δεξιά, γεγονός το οποίο επιβεβαιώνει το εύρος της μεταστροφής που ακολούθησε την πτώση του τείχους του Βερολίνου του 1989 αλλά και του φαινόμενου που, τα τελευταία δέκα χρόνια, αποκαλούμε λαϊκιστική δεξιά.

«Πράσινες» αρετές…

Του Αλεξάντερ Λάνγκερ - Αύγουστος 1987

Μπροστά στην σύγχρονη κρίση της σχέσης ανθρώπου-περιβάλλοντος, λέξεις και έννοιες στις οποίες αξίζει να αφιερωθεί η περίσκεψη είναι πολλές. Πέραν της συστηματικής τους κατάθεσης, βάσει προσωπικών διαδρομών συνάντησης με την καθημερινότητα, αξίζει  ενίοτε να ανατρέξουμε στον χρόνο σε αναζήτηση κατατεθειμένης «σοφίας» ή και «ωριμότητας». Τότε θα βρούμε, συχνά με έκπληξη, ότι πολλές μπορούν να μας ελκύσουν δυνατά ακόμη, για την διαύγεια και την προφητική τους δύναμη, τέλεια εναρμονισμένες με την νεωτερικότητα μας. Αυτή είναι και περίπτωση της παρούσας παρέμβασης του εκλιπόντος φίλου Αλεξ. Ενός που, προφανώς, κατόρθωνε να εστιάζει κρίσεις και να αντιμετωπίζει τις αιτίες τους για να σκιαγραφήσει διαδρομές ανθρώπινης ωρίμανσης τόσο δυνατής όσο και αυθεντικής.

-------------------------------------------------------

Θα ήθελα να εστιάσω την προσοχή σε ορισμένες εν δυνάμει «πράσινες» αρετές οι οποίες έχουν βαρύνουσα σημασία στο πεδίο της πολιτικής ηθικής.

Η πρώτη από αυτές που θα επικαλεστώ είναι η «αυτογνωσία των ορίων». Από αυτή την σκοπιά, η «πράσινη» συνείδηση τείνει να ανατρέψει ένα πολιτισμικό παράδειγμα που εξουσίασε τουλάχιστον τους δύο ή τρεις τελευταίους αιώνες επιβάλλοντας, λόγω οικονομικών και πολιτισμικών αιτιών, το πρόταγμα «ότι είναι δυνατόν να γίνει γίνεται» ή, υπερβαίνοντας την έννοια κάθε ορίου, «ότι δεν είναι να δυνατόν να γίνει ακόμη θα κάνουμε έτσι ώστε σε λίγο να μπορεί να γίνει».

Η επεκτατική λογική της συνεχούς αύξησης και της διαρκούς μεγέθυνσης - μεγαλύτερη παραγωγή, μεγαλύτερη κατανάλωση, μεγαλύτερος έλεγχος, μεγαλύτερη επικυριαρχία, περισσότερη κανονικοποίηση - αποτελεί μια λογική σε κρίση τουλάχιστον από την οπτική της προοδευτικής μείωσης των πόρων, που είναι ήδη κοντά στην πλήρη εξάντληση τους. Η αποδοχή των «ορίων» δεν είναι μόνο «δεν τρώμε όλα σήμερα γιατί αύριο δεν θα έχουμε τίποτα» αλλά «ίσως είναι καλύτερα να μην κάνουμε ορισμένα πράγματα που μπορούμε μεν να κάνουμε αλλά δεν είμαστε ικανοί να τα ελέγξουμε ή να διαβλέψουμε τις συνέπειες τους». Ας πάρουμε για παράδειγμα τον όγκο των γενετικών πειραματισμών - όχι μόνο σε ζώα - που είναι εφικτοί σήμερα. Σήμερα στην Αμερική, παραδείγματος χάριν, μια απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου δίνει το δικαίωμα κατοχύρωσης με πατέντα ζώων που παράγονται στο εργαστήριο. Το πατεντάρισμα ενός ζώου για υποτιθέμενες ανάγκες - πολύ κρέας δίχως κόκκαλα, πολύ κρέας με λίγο λίπος, πρόωρη ανάπτυξη κ.λ.π. - είναι ένας τύπος επέμβασης τεχνικά δυνατός.

Οικολογία των θεσμών

 

Οικολογία, δημοκρατία και κράτος δικαίου στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

του  Ντομένικο Γκάλλο

Κατά παράδοση, υπάρχει ένα βαθύ πρόβλημα  οικολογίας των θεσμών. Η ανάγκη προστασίας της βιόσφαιρας, η αναγκαιότητα προστασίας της ζωής στον πλανήτη απέναντι στην εκτεταμένη καταστροφή των φυσικών πόρων - του αέρα, του νερού και της βιοποικιλότητας - θέτει ένα ουσιαστικό πρόβλημα οικολογικής αντίφασης. Η οικολογική αντίφαση είναι πρωτογενής και, ως εκ τούτου, προϋπάρχει και υπερτερεί όλων των άλλων πολιτικών αντιφάσεων συμπεριλαμβανομένων και των ταξικών. Λόγω δε του πρωτογενή της χαρακτήρα προσλαμβάνεται σαν προ-πολιτική και οδηγεί στην αξιολόγηση των οικολογικών κινημάτων σαν φορέων ουδέτερων, απολιτικών, οπτικών και διεκδικήσεων ή οπτικών και διεκδικήσεων ξένων προς το θεσμικό επίπεδο.

Η κοινή θεώρηση της οικολογικής αντίφασης δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η θεσμική διάσταση παραμένει ουδέτερη ή αδιάφορη ως προς τις βασικές της απαιτήσεις. Υπάρχουν θεσμικά μοντέλα και περιβάλλοντα εμφανώς λειτουργικά στις τεχνικές, παραγωγικές, οικονομικές και πολιτικές επιλογές που υποβοηθούν την προσβολή του περιβάλλοντος και άλλα που, αντίθετα, τις περιορίζουν ή τις παρεμποδίζουν.

Πολιτικοί και πολιτική…

 

(από Μ.Βέμπερ, «Η πολιτική σαν επάγγελμα»)

Η πολιτική συνίσταται σε μια αργή και επίμονη προσπάθεια υπέρβασης σκληρών δυσκολιών  η οποία πρέπει να επιδιώκεται με πάθος και θυσία. Είναι δε απόλυτα σίγουρο και επιβεβαιωμένο από την ιστορική εμπειρία, ότι δεν κατορθώνεται τίποτα το δυνατό όταν δεν στοχεύεται το σχεδόν αδύνατο. Αυτός που θα το προσπαθήσει δεν μπορεί παρά να είναι ταυτόχρονα «ηγέτης» και «ήρωας» με την λιγότερο εμφατική έννοια των όρων. Αλλά και όσοι δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία μπορούν να τα καταφέρουν εάν εξοπλιστούν με αυτοπειθαρχία και περισσή αποφασιστικότητα, οι οποίες εξοπλίζουν με την αναγκαία αντοχή στο ναυάγιο όλων των ελπίδων, διαφορετικά θα είναι ανίκανοι να πραγματώσουν αυτό που φαίνεται δυνατό ακόμη και σήμερα.

Μια δραστική θεραπεία για την πολιτική κάστα...

 

του Πάολο Φλόρες ντ’Αρτσές, επιθ. «ΜίκροΜέγα», 9 Ιουλίου 2011

Πάνε πάνω από 20 χρόνια που κάθε φορά που οι πολιτικοί αισθάνονται να ξεχειλίζει η οργή του κόσμου υπόσχονται μείωση του αριθμού των βουλευτών και μείωση των προνομίων τους. Στην συνέχεια όμως δεν κάνουν απολύτως τίποτα. Η πολιτική κάστα δεν διανοείται να αφήσει την κότα με τα χρυσά αυγά που είναι η πολιτική και το χρήμα της, χάριν στο οποίο παχαίνει, αυξάνεται και πληθαίνει. Εάν υπάρξει κάποτε μια οποιαδήποτε θεσμική μεταρρύθμιση θα οφείλεται σίγουρα στους αγώνες της κοινωνίας των πολιτών ή, αντιδραστικά μιλώντας, σε παρα-πραξικόπημα του πιο αντιδραστικού κομματιού του κατεστημένου.

Αξίζει σίγουρα ο κόπος να προχωρήσει η κοινωνία των πολιτών σε μία ριζοσπαστική πρόταση με την οποία να δεσμεύσει τα κόμματα της αντιπολίτευσης ώστε να την περιλάβουν στο επόμενο εκλογικό τους πρόγραμμα. Η ριζοσπαστικότητα σε αυτή την περίπτωση ισοδυναμεί με ρεαλισμό. Θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή μόνο σε αυτό: οι βουλευτές είναι σήμερα γύρω στους χίλιους - περίπου τρακόσοι στην Γερουσία και γύρω στους διπλάσιους στη Βουλή - και εκείνοι που «μετράνε» είναι λίγες δεκάδες. Εάν προταθεί η μείωση του αριθμού τους, πχ. από 1.000 σε 800, αυτοί που δεν  «μετράνε»  θα εξεγερθούν. Εάν όμως η πρόταση είναι ριζοσπαστικότερη - πχ. μία μόνο Βουλή των 100 – η αντίδραση θα είναι σαφώς ηπιότερη καθόσον κανένας από τους «μικρότερους» δεν θα αισθάνεται ότι κάποιος άλλος, του ίδιου «επιπέδου», θα του πάρει την θέση στην Βουλή: στην Βουλή θα πάνε μόνο εκείνες οι λίγες δεκάδες αυτών που «μετράνε» που όλοι οι υπόλοιποι αναγνωρίζουν σαν «αφεντικά».